9 . فبعث فيهم رسله و واتر اليهم انبيائه ليستأدوهم ميثاق فطرته و يذكّروهم منسىّ نعمته و يحتجّوا عليهم بالتّبليغ و يثيروا لهم دفائن العقول ( نهج البلاغه ، خطبهء اول ) . 10 . ابتدع بقدرته الخلق ابتداعا ، و اخترعهم على مشيّته اختراعا ، ثمّ سلك بهم فى طريق ارادته و بعثهم فى سبيل محبّته ( صحيفهء سجّاديّه ، دعاى اول ) . بحث در دلالت هر يك از اين آيات و كلمات بر مدعاى ما طولانى است ، از مطالعهء تفاسير اين آيات و شروح اين كلمات مطلب روشن مىشود . راه حس و علم يا راه طبيعت به عبارت ديگر راه مطالعه در خلقت . اين راه نيز به نوبهء خود به سه راه منشعب مىشود : ( 1 ) . از طريق تشكيلات و نظاماتى كه در ساختمان جهان به كار رفته است . ( 2 ) . از طريق هدايت و راهنمايى مرموزى كه موجودات در مسير خويش مىشوند . ( 3 ) . از طريق حدوث و پيدايش عالم . [ 1 . تشكيلات و نظامات ] ( 1 ) . تشكيلات و نظامات : مطالعهء احوال موجودات نشان مىدهد كه ساختمان جهان و ساختمان واحدهايى كه اجزاء جهان را تشكيل مىدهند « حساب شده » است ، هر چيزى « جايى » دارد و براى آن‌جا قرار داده شده است و منظورى از اين قرار دادن‌ها در كار بوده است . جهان درست مانند كتابى است كه از طرف مؤلف آگاهى تأليف شده است ، هر جمله و سطر و فصلى محتوى يك سلسله معانى و مطالب و منظورهايى است ، نظمى كه در كلمات و جمله‌ها و سطرها به كار برده شده است از روى دقت خاصى است و هدف را نشان مىدهد . هر كس تا حدودى مىتواند خطوط و سطور كتاب خلقت را بخواند و يك سلسله معانى از آنها درك كند و قصد و فكر مؤلف آن را دريابد . هر كسى مىتواند نظامات حكيمانه و آثار و علائم به كار رفتن تدبير و اراده را در كار خلقت ، روشن استنباط كند هر چند درس ناخوانده و بيابانى باشد . ولى البته اگر كسى با علوم طبيعى آشنايى